<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>足利将軍家が出した古文書 | らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー</title>
	<atom:link href="https://raisoku.com/category/komonjo/komonjo_ashikagake/feed" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://raisoku.com</link>
	<description>当サイトは主に織田信長の生涯と戦国時代の古文書をまとめています。 戦国時代のエピソード集や、和歌、世界の歴史を記事にすることもあります。</description>
	<lastBuildDate>Thu, 25 Mar 2021 17:50:17 +0000</lastBuildDate>
	<language>ja</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=6.9.4</generator>

<image>
	<url>https://raisoku.com/wp-content/uploads/2023/06/cropped-icon001-32x32.png</url>
	<title>足利将軍家が出した古文書 | らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー</title>
	<link>https://raisoku.com</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<atom:link rel='hub' href='https://raisoku.com/?pushpress=hub'/>
	<item>
		<title>戦国時代の鉄砲のレシピ書？上杉謙信が将軍義輝から賜った古文書を解読</title>
		<link>https://raisoku.com/6134</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[らいそくちゃん]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 06 Jul 2020 12:00:00 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[足利将軍家が出した古文書]]></category>
		<category><![CDATA[上杉（長尾）氏]]></category>
		<category><![CDATA[古文書実践]]></category>
		<category><![CDATA[外交]]></category>
		<category><![CDATA[将軍・足利氏]]></category>
		<category><![CDATA[永禄]]></category>
		<category><![CDATA[関東管領上杉氏]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://raisoku.com/?p=6134</guid>

					<description><![CDATA[<p>らいそくちゃん こんばんはー。今回の記事は、前回の「上杉七免許？ 足利義輝が上杉謙信に宛てた書状から見えるものとは」とほぼ同時期のことで、上杉政虎（謙信）が思わぬところから「鉄砲調合のレシピ書」を入手したお話です。 それ [&#8230;]</p>
The post <a href="https://raisoku.com/6134">戦国時代の鉄砲のレシピ書？上杉謙信が将軍義輝から賜った古文書を解読</a> first appeared on <a href="https://raisoku.com">らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー</a>.]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<figure class="wp-block-image size-large"><img fetchpriority="high" decoding="async" width="1075" height="572" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/029_top01.jpg" alt="戦国時代の鉄砲のレシピ書？上杉謙信が将軍義輝から賜った古文書を解読" class="wp-image-6113" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/029_top01.jpg 1075w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/029_top01-440x234.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/029_top01-768x409.jpg 768w" sizes="(max-width: 1075px) 100vw, 1075px" /></figure>


<div class="speech-wrap sb-id-13 sbs-stn sbp-l sbis-sb cf">
<div class="speech-person">
<figure class="speech-icon"><img decoding="async" class="speech-icon-image" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/fukidashi_raisetyan002.png" alt="らいそくちゃん"></figure>
<div class="speech-name">らいそくちゃん</div>
</div>
<div class="speech-balloon">
<p>こんばんはー。<br>今回の記事は、前回の「<span class="bold"><a href="https://raisoku.com/6064">上杉七免許？ 足利義輝が上杉謙信に宛てた書状から見えるものとは</a></span>」とほぼ同時期のことで、上杉政虎（謙信）が思わぬところから「<span class="bold red">鉄砲調合のレシピ書</span>」を入手したお話です。</p>
<p>それでは、この書状を入手した経緯からご説明しましょう。</p>
</div>
</div>



  <div id="toc" class="toc tnt-number toc-center tnt-number border-element"><input type="checkbox" class="toc-checkbox" id="toc-checkbox-2" checked><label class="toc-title" for="toc-checkbox-2">目次</label>
    <div class="toc-content">
    <ol class="toc-list open"><li><a href="#toc1" tabindex="0">上杉謙信が腫れ物を患い上洛中断？</a></li><li><a href="#toc2" tabindex="0">足利義輝が上杉謙信の病状を見舞った書状</a></li><li><a href="#toc3" tabindex="0">上杉謙信が思わぬところで手に入れた鉄砲の調合レシピ書</a><ol><li><a href="#toc4" tabindex="0">原文</a></li><li><a href="#toc5" tabindex="0">釈文</a></li><li><a href="#toc6" tabindex="0">原文に釈文を記してみた</a></li><li><a href="#toc7" tabindex="0">補足</a></li><li><a href="#toc8" tabindex="0">書き下し文</a></li><li><a href="#toc9" tabindex="0">原文に書き下し文を記してみた</a></li><li><a href="#toc10" tabindex="0">現代語訳</a></li></ol></li><li><a href="#toc11" tabindex="0">その後の上杉謙信</a></li></ol>
    </div>
  </div>

<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc1">上杉謙信が腫れ物を患い上洛中断？</span></h2>



<p>　永禄2年（1559）6月。<br>越後の大名で、<ruby>関東管領<rt>かんとうかんれい</rt></ruby>職の名跡を継いだ<span class="bold-blue">上杉政虎（謙信）</span>は、将軍<strong>足利義輝</strong>の招きに応じて京都に向かっていました。</p>



<p>しかし、その道中で政虎は腫れ物を患ったようで、しばらく近江国坂本に逗留していました。<br>これを聞いた足利義輝は政虎の病状を気遣い、見舞いの<ruby>御内書<rt>ごないしょ</rt></ruby>を出しています。</p>



<p>その時の書状がこちらです。</p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc2">足利義輝が上杉謙信の病状を見舞った書状</span></h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_002.jpg"><img decoding="async" width="1000" height="690" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_002.jpg" alt="永禄二年六月二十九日付足利義輝御内書" class="wp-image-6130" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_002.jpg 1000w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_002-435x300.jpg 435w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_002-768x530.jpg 768w" sizes="(max-width: 1000px) 100vw, 1000px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">永禄二年六月二十九日付足利義輝御内書</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>釈文）</p>



<p class="has-background has-watery-blue-background-color"><span class="fz-18px">永々在坂本事候、其後<br>腫物い可ゝ候や、無心元候、為其<br>左衛門佐遣候、委曲晴光可申候也、<br><br>　六月廿九日　　（足利義輝花押）<br><br>　　　　長尾弾正少弼とのへ</span></p>



<p>せっかくですし、この書状を朗読させてみました。</p>



<figure class="wp-block-audio"><audio controls src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_002_onsei01.wav"></audio></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">『VOICEROID+ 結月ゆかり EX』（株式会社AHS）</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>長尾殿の腫物の具合はどうじゃ？<br>心配なので、<ruby>大舘<rt>おおだち</rt></ruby>晴光（<ruby>左衛門佐<rt>さえもんのすけ</rt></ruby>）を遣わすゆえ、詳しいことは彼が述べるであろう。</p>



<p>といった内容です。<br>坂本から京の都までは、当時でも半日とかからない距離ですが、義輝が政虎を気遣う心が見えるような気がしますね。</p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc3">上杉謙信が思わぬところで手に入れた鉄砲の調合レシピ書</span></h2>



<p>　実は前述の書状と同じ日付で、足利義輝側近の大舘晴光からこのように記された<ruby>副状<rt>そえじょう</rt></ruby>が遺されています。</p>



<p>釈文）</p>



<p class="has-background has-watery-blue-background-color"><span class="fz-18px">就御腫物之儀、被差下<br>左衛門佐候次、今度大友<br>新太郎進上銕放殊<br>藥之方一巻御拝領之候、<br>御面目候　 (闕字)上意之趣委<br>曲輝氏可申候、恐々謹言、<br><br>　　六月廿九日　晴光（花押）<br><br>　長尾弾正少弼殿</span></p>



<p>この書状も朗読させてみました。</p>



<figure class="wp-block-audio"><audio controls src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_003_onsei02.wav"></audio></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">『VOICEROID+ 結月ゆかり EX』（株式会社AHS）</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>あなた様の腫物を義輝様が御心配なされ、このたび私を遣わされました。<br>九州の大友義鎮（宗麟）から進上された「鉄砲種薬のレシピ書」一巻を、あなた様に差し上げます。<br>あなた様もさぞかし面目を施されたことでしょう。<br>詳しいことは大館輝氏が口上するでしょう。<br>　敬具<br><br>　（1559年）6月29日　大館晴光<br>　上杉政虎殿</p>



<p>といった内容です。</p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>大友宗麟の名ができてきましたね。<br>彼は当時、大分県を中心に九州一の勢力を誇った大友家の当主で、キリスト教の布教を許可するなど、中学の歴史の教科書にも登場する人物です。</p>



<p>輝氏とは<ruby>大館<rt>おおだち</rt></ruby>輝氏のことで、大館晴氏の子、または孫にあたります。<br>将軍義輝の一字を賜っていますね。</p>



<p>なお、鉄砲の「鉄」の字に関しては、&#8221;銕&#8221;や&#8221;鐵&#8221;と記された文書も多くあります。</p>


<div class="speech-wrap sb-id-17 sbs-stn sbp-l sbis-sb cf">
<div class="speech-person">
<figure class="speech-icon"><img decoding="async" class="speech-icon-image" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/fukidashi_raisetyan007.png" alt="らいそくちゃん"></figure>
<div class="speech-name">らいそくちゃん</div>
</div>
<div class="speech-balloon">
<p>鉄砲調合のレシピ書とは一体どういうものなのでしょうか。<br>そのレシピ書がこちらになります。</p>
</div>
</div>


<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc4">原文</span></h3>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001.jpg"><img decoding="async" width="1398" height="312" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001.jpg" alt="鉄砲薬之方并調合次第" class="wp-image-6120" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001-440x98.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001-768x171.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">鉄放薬方並調合次第（てっぽうやくのかたならびにちょうごうのしだい）</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>いやぁ、長いですね(^^;<br>これだと読めないと思いますので、今回は3つに分割して解説します。</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a1.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="922" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a1.jpg" alt="鉄砲薬之方并調合次第a1" class="wp-image-6121" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a1.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a1-440x290.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a1-768x507.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">鉄放薬方並調合次第a</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b1.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="879" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b1.jpg" alt="鉄砲薬之方并調合次第b1" class="wp-image-6124" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b1.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b1-440x277.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b1-768x483.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">鉄放薬方並調合次第b</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c1.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="937" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c1.jpg" alt="鉄砲薬之方并調合次第c1" class="wp-image-6127" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c1.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c1-440x295.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c1-768x515.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">鉄放薬方並調合次第c</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>下の方に現代語訳を載せていますので、煩わしい方は飛ばしてください。</p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc5">釈文</span></h3>



<p>　今回は仮名文字の傾向が強い文書です。<br>仮名文字というのは漢字をもとにして日本で作られた文字のことで、現在では平仮名と片仮名のことを指します。<br>かつてはひらがな・カタカナ以外に、<strong>変体仮名</strong>も広く用いられていました。</p>



<p>例えば、「は」であれば、<br>波→ひらがな　八→カタカナ<br>者・盤→変体仮名（もう使われていない）<br>となります。</p>



<p>仮名文字について過去に記事にしたことがありますので、詳しくはこちらをご覧ください。</p>



<p>関連記事：<span class="bold-blue">【古文書独学】これを覚えるだけで変わる！　くずし字でよく出る文字８選</span></p>



<figure class="wp-block-embed-wordpress wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー"><div class="wp-block-embed__wrapper">

<a href="https://raisoku.com/4654" title="【古文書独学】これを覚えるだけで変わる！　くずし字でよく出る文字８選" class="blogcard-wrap internal-blogcard-wrap a-wrap cf"><div class="blogcard internal-blogcard ib-left cf"><div class="blogcard-label internal-blogcard-label"><span class="fa"></span></div><figure class="blogcard-thumbnail internal-blogcard-thumbnail"><img loading="lazy" decoding="async" width="160" height="90" src="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/012_eye_catch01-160x90.png" class="blogcard-thumb-image internal-blogcard-thumb-image wp-post-image" alt="" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/012_eye_catch01-160x90.png 160w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/012_eye_catch01-120x68.png 120w" sizes="(max-width: 160px) 100vw, 160px" /></figure><div class="blogcard-content internal-blogcard-content"><div class="blogcard-title internal-blogcard-title">【古文書独学】これを覚えるだけで変わる！　くずし字でよく出る文字８選</div><div class="blogcard-snippet internal-blogcard-snippet">古文書の記事をいくつか書いてきましたが、やはりくずし字の解説は必要ですね！私は独学で古文書を勉強中ですが、コツさえつかめばだいぶ読めるようになります。今回はくずし字の中でも特に頻出する字を8つに絞ってご紹介します。これだけでも完璧にマスターすると、江戸時代の大衆小説くらいはきっと読めるようになりますよ！</div></div><div class="blogcard-footer internal-blogcard-footer cf"><div class="blogcard-site internal-blogcard-site"><div class="blogcard-favicon internal-blogcard-favicon"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://www.google.com/s2/favicons?domain=https://raisoku.com" alt="" class="blogcard-favicon-image internal-blogcard-favicon-image" width="16" height="16" /></div><div class="blogcard-domain internal-blogcard-domain">raisoku.com</div></div><div class="blogcard-date internal-blogcard-date"><div class="blogcard-post-date internal-blogcard-post-date">2020.02.20</div></div></div></div></a>
</div></figure>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>(a）</p>



<p class="has-background has-watery-blue-background-color"><br>　<span class="fz-20px">鐵放藥之方并調合次㐧</span><br><br><span class="fz-18px">一、ゑんせう　二両二分<br>一、春見 一分二朱<br>一、い王う　　一分<br>　　　　　又<br>一、ゑんせう 一両二分<br>一、春見 一分<br>一、い王う　　三朱<br>いつ連も上々、<br><br>一、者い乃木、河原楸、又者、勝木可然候、あまり尓枯<br>過多類ハ悪候、四十日五十日程ハ可然候、それより久<br>なり候へハ、抜口をとり申候也、<br><br>一、老木ハ悪候、但若立尓て候へハ、老木の毛不苦候、<br><br>一、灰能木を一尺計尓きり、皮をよく気つり、中能<br>春越能取候て、日丹干候、夏ハ日徒よく候間、十日<br>十四五日能間尓、よく枯候条、廿日阿まり日尓干して<br>其後ハ陰干可然候、其後焼様之事、</span><br></p>



<p>（b）</p>



<p class="has-background has-watery-blue-background-color"><br><span class="fz-18px">一、ふ可さ二尺あまり丹土を本り、其中丹王らを五寸<br>計丹切、下に敷候て、其上丹者、い乃木を徒ミ、下より<br>火を付、灰能木よくもへあ可り候時、せう丹奈らさる<br>やう尓、志けゝゝ(?)と王らを木能上へ可け能屋け候へ者、<br>下より煙あ可らさ類物尓て候、さ様丹煙あ可り候ハ、寸は<br>桶をうつむ希手、ふ多にし候て、むし気しに志候也、<br><br>一、炭けし候て後、其炭を湯尓ておふ本と煎申候、<br>其後取あけ、能あふり、能干申候ハゝ、其時調合候也<br>是ハ藥一段と志川したる時乃拵様尓天候、惣別ハ可様<br>尓し候ハ年とも不苦候、<br><br>一、ゑんせう煎様之事、一斤丹水常能天目九者い<br>入、其水農(遠?)保さ能分、木を取候て、三分一を煎遍<br>らし候て、圓さ一尺の桶尓入いせ候て置候、其日登<br>中を一切見候満し久(?)、翌日に見候て下志類を、別乃<br>桶へあけ候て、下にゐつき候、ゑんせう一日本と日尓よく<br>干、さて遍ら尓ておとし、又、日尓能干候也、又、其下<br>志るを半分丹煎遍らし煎遍り候時、天目尓水<br>一者い入候て、湯玉乃多川本と又煎候て、如右桶尓ひ(?)や<br>し申候、三番目右同前、<br><br>一、い王うあ可く黄色奈るを用申候、青色奈るハ悪候、白砂<br>奈とまし里候ハ、それをハよく小刀尓てこそけ落調<br>合可然候、い王う色さへ能候へハ、あハゝゝとく多け候も不苦候、<br>堅ハ猶以可然候、<br></span></p>



<p>（c）</p>



<p class="has-background has-watery-blue-background-color"><br><span class="fz-18px">一、藥硏尓ておろし、灰多ち候ハゝ、薬志めり候ハぬ程尓、ちや<br>せん尓て水をうち候て、おろし候也、い王う見え候ハ、すハ藥<br>を板の上にか少置火を付候て、多ちて後、跡尓いつ連も残<br>候ハ、寸ハ其時帋尓包、其上を布を三重計重て<br>包て、口を能ゝ留、板の上に置、足尓てい可尓毛堅成候様<br>尓ふミ可多め、さて其後こ満可尓きさミ申候也、<br><br>一、藥こしらへ候、座敷へ少も火を不可入候、火入候へ者、忽<br>あやまち可有出来(者?)、藥丹火を付て見候時も、近<br>辺尓藥無之様、可有分別候、藥と火能間二三間候<br>とも付可申候、不可有油断候、<br><br>一、右條々、手間入候様尓候ハん春れとも、藥尓馴候ヘ者、<br>一向手間不入事候、五斤とも六斤と毛可有調合時ハ、<br>右藥の分両合可さ年候て、ひとつ丹藥研尓て荒(?)<br>おろし志候て、藥う春能やふ奈類石能う春尓てつき<br>あハせ、是又細尓奈り候ハゝ、竹能筒へつきこミ能<br>か多まり候ハゝ、筒越王り、其藥をきさミ候へく候、<br>大本此分猶口傳籾井尓申含候也、<br><br>　　　以上<br><br>　永禄弐年六月廿九日</span><br></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc6">原文に釈文を記してみた</span></h3>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a2.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1317" height="868" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a2.jpg" alt="鉄砲薬之方并調合次第a2" class="wp-image-6122" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a2.jpg 1317w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a2-440x290.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a2-768x506.jpg 768w" sizes="(max-width: 1317px) 100vw, 1317px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">鉄放薬方並調合次第a+釈文</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b2.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1316" height="828" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b2.jpg" alt="鉄砲薬之方并調合次第b2" class="wp-image-6125" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b2.jpg 1316w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b2-440x277.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b2-768x483.jpg 768w" sizes="(max-width: 1316px) 100vw, 1316px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">鉄放薬方並調合次第b+釈文</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c2.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1335" height="885" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c2.jpg" alt="鉄砲薬之方并調合次第c2" class="wp-image-6128" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c2.jpg 1335w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c2-440x292.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c2-768x509.jpg 768w" sizes="(max-width: 1335px) 100vw, 1335px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">鉄放薬方並調合次第c+釈文</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc7">補足</span></h3>



<p>（a）<br><strong>灰の木</strong>＝ハイノキ。<br>近畿以西の温暖な地を原産とする常緑樹。<br>花は4月～5月に咲き、実は8～9月に熟し野鳥が好んで食べる。</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/sawafutagi001.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1280" height="960" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/sawafutagi001.jpg" alt="ハイノキ（サワフタギ）" class="wp-image-6114" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/sawafutagi001.jpg 1280w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/sawafutagi001-400x300.jpg 400w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/sawafutagi001-768x576.jpg 768w" sizes="(max-width: 1280px) 100vw, 1280px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">ハイノキ科ハイノキ属サワフタギ　出典元:<a href="https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%83%8F%E3%82%A4%E3%83%8E%E3%82%AD%E7%A7%91">wikipedia</a>より</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p><strong>河原楸</strong>＝カワラヒサギ（キササゲ）<br>ノウゼンカズラ科の落葉高木。<br>日本では古来から自生していたらしく、そこから成る実のことを梓（あずさ）といいます。</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/toukisasage001.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="800" height="1135" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/toukisasage001.jpg" alt="ノウゼンカズラ科キササゲ属唐楸（トウキササゲ）" class="wp-image-6115" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/toukisasage001.jpg 800w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/toukisasage001-211x300.jpg 211w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/toukisasage001-768x1090.jpg 768w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">ノウゼンカズラ科キササゲ属唐楸　出典元:<a href="https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%83%88%E3%82%A6%E3%82%AD%E3%82%B5%E3%82%B5%E3%82%B2">wikipedia</a>より</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p><strong>勝木</strong>＝カツノキ（カチノキ）<br>ヌルデのこと。ウルシ科の落葉木。<br>日本では北海道から琉球まで広く自生し、古来から生薬をはじめ、お歯黒、染め料、建材などに用いられました。</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/nurude001.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="800" height="1077" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/nurude001.jpg" alt="カツノキ（ヌルデ）" class="wp-image-6116" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/nurude001.jpg 800w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/nurude001-223x300.jpg 223w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/nurude001-768x1034.jpg 768w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">ウルシ科ヌルデ属ヌルデ　出典元:<a href="https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%83%8C%E3%83%AB%E3%83%87">wikipedia</a>より</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p><strong>い乃木</strong>＝勉強不足で少しわかりかねますが、その後に火を入れるとあるので、タタミなどで使うい草のことかもしれません。</p>



<p>（b）</p>



<p><strong>ゑんせう</strong>＝煙硝。硝酸カリウムのこと。<br>中世日本では硝石のことを煙硝と呼んでいたようです。<br>日本ではほぼ手に入らない資源で、戦国時代には南蛮からの輸入に頼っていましたが、江戸時代に入って国産化しました。</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/syosankariumu001.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="800" height="675" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/syosankariumu001.jpg" alt="硫酸カリウムの結晶" class="wp-image-6117" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/syosankariumu001.jpg 800w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/syosankariumu001-356x300.jpg 356w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/syosankariumu001-768x648.jpg 768w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">硝酸カリウムの結晶　出典元:<a href="https://ja.wikipedia.org/wiki/%E7%A1%9D%E9%85%B8%E3%82%AB%E3%83%AA%E3%82%A6%E3%83%A0">wikipedia</a>より</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p><strong>い王う</strong>＝&#8221;いわう&#8221;と書いていたようですが、硫黄のことです。<br>黄色のもろい結晶。<br>燃やすと青白い炎を出して二酸化硫黄（亜硫酸ガス）を発生させます。<br>中世では火薬の原料となりました。</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/iou001.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="800" height="868" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/iou001.jpg" alt="硫黄" class="wp-image-6118" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/iou001.jpg 800w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/iou001-276x300.jpg 276w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/iou001-768x833.jpg 768w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">硫黄　出典元:<a href="https://ja.wikipedia.org/wiki/%E7%A1%AB%E9%BB%84">wikipedia</a>より</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>（c）</p>



<p><strong>藥硏</strong>＝薬研＝やげんとは、薬の材料を磨り潰して汁を作ったりする道具のこと。<br>太古の昔は木や石でできていましたが、時代が進むにつれて製陶・青銅・鉄・ガラス・プラスチックと進化していきました。</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" width="900" height="593" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/yagen001.jpg" alt="薬研" class="wp-image-6119" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/yagen001.jpg 900w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/yagen001-440x290.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/yagen001-768x506.jpg 768w" sizes="(max-width: 900px) 100vw, 900px" /></figure>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc8">書き下し文</span></h3>



<p>（a）</p>



<p class="has-background has-watery-green-background-color"><br>　<span class="fz-20px">鉄砲薬の方並びに調合の次第</span><span class="fz-18px"><br><br>一、煙硝　二両二分<br>一、炭　　一分二朱<br>一、硫黄　　　一分<br>　　　　　又<br>一、煙硝　一両二分<br>一、炭　　一分<br>一、硫黄　　　三朱<br>いずれも上々。<br><br>一、灰の木、河原楸または勝木然るべく候。<br>あまりに枯れすぎたるは悪う候。<br>四十日五十日程は然るべく候。<br>それより久なり候えば、抜き口をとり申し候なり。<br><br>一、老木は悪う候。<br>ただし、もし立ちにて候えば、老木のも苦しからず候。<br><br>一、灰の木を一尺ばかりに切り、皮をよくけずり、中のすをよく取り候いて、日に干し候。<br>夏は日強く候間、十日、十四五日の間に、よく枯れ候の条、二十日あまり日に干して、その後は陰干し然るべく候。<br>その後焼き様の事。</span><br></p>



<p>（b)</p>



<p class="has-background has-watery-green-background-color"><br><span class="fz-18px">一、ふかさ二尺あまりに土をほり、その中にわらを五寸<br>ばかりに切り、下に敷き候いて、その上にはいの木をつみ、下より火を付け、灰の木よく燃え上がり候時、そうにならざる<br>ようにしけしけ(?)とわらを木の上へかけ、野焼け(?)候えば、下より煙あがらざる物にて候。<br>左様に煙上がり候はば、すは桶をうつむけてふたにし候いて、蒸し消しにし候なり。<br><br>一、炭けし候いて後、その炭を湯にて覆う(?)ほど煎り申し候。<br>その後取り開け、野炙り、野干し申し候はば、その時調合候なり。<br>これは薬一段としつしたる時の拵えようにて候。<br>総別はかようにし候はねども苦しからず候。<br><br>一、煙硝煎り様の事。<br>一斤に水常の天目九盃を入れ、その水の多さ(?)の分、木を取り候いて、三分一を煎えらし候いて、円（まろ）さ一尺の桶に入りいせ候いておき候。<br>その日と中を一切見候間敷く候。<br>翌日に見候いて、下しるを別の桶へあけ候いて、下にいつき候。<br>煙硝一日ほど日によく干し、さて、へらにて落とし、又、日に野干し候なり。<br>また、その下しるを半分に煎えらし、煎えり候う時、天目に水一盃入り候いて、湯玉の立つほど又、煎り候いて、右の如く桶に冷やし申し候。<br>三番目も右に同然。<br><br>一、硫黄赤く黄色なるを用い候。<br>青色なるハ悪う候。<br>白砂などまじり候はば、それをは、よく小刀にてこそげ落とし、相調え然るべく候。<br>硫黄は色さえ良きに候へば、泡々と砕け候も苦しからずに候。<br>形は猶もって然るべく候。</span><br></p>



<p>（c）</p>



<p class="has-background has-watery-green-background-color"><br><span class="fz-18px">一、薬研にておろし、灰たち候はば、薬しめり候はぬ程に、茶せんにて水をうち候ておろし候なり。<br>硫黄見え候は、すは薬を板の上に少し置き、火を付け候いて、立ちて後、跡にいずれも残り候は、すはその時紙に包み、その上を布を三重ばかり重ねて包みて、口をよくよく留め、板の上に置き、足にていかにも堅くなり候ように踏み固め、さてその後、こまかにきざみ申し候なり。<br><br>一、薬こしらえ候座敷へ、少しも火を入れるべからず候。<br>火を入れ候えば、忽ちあやまち有るべく出来は、薬に火をつけて見候時も、近辺に薬これ無き様、分別あるべき候。<br>薬と火の間二・三間に候とも、申すべきに付き候。<br>油断あるべからず候。<br><br>一、右の条々、手間入れ候ように候はんすれども、薬に馴じみ候へば、一向手間を入れず事に候。<br>五斤とも六斤とも調合あるべく時は、右の薬の分量相かさね候いて、ひとつに薬研にて荒おろしし候て、薬うすのようなる石のうすにてつき合わせ、是れ又細かになり候はば、竹の筒へ突き込みのかたまり候はば、筒をわり、其の薬をきざみ候べく候。<br>大本此の分、尚、口伝を籾井に申し含め候なり。<br><br>　　　以上<br><br>　永禄二年六月二十九日</span><br></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc9">原文に書き下し文を記してみた</span></h3>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a3.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1318" height="869" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a3.jpg" alt="鉄砲薬之方并調合次第a3" class="wp-image-6123" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a3.jpg 1318w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a3-440x290.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_a3-768x506.jpg 768w" sizes="(max-width: 1318px) 100vw, 1318px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">鉄放薬方並調合次第a+書き下し文</span></p>



<p><span class="fz-12px">訂正）右から4行目<br>正）一、灰の木を一尺ばかりに切り、皮をよくけずり<br>誤）一、灰の木を一尺ばかりに切り、皮をよくつけり</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b3.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1318" height="828" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b3.jpg" alt="鉄砲薬之方并調合次第b3" class="wp-image-6126" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b3.jpg 1318w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b3-440x276.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_b3-768x482.jpg 768w" sizes="(max-width: 1318px) 100vw, 1318px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">鉄放薬方並調合次第b+書き下し文</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c3.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1343" height="882" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c3.jpg" alt="鉄砲薬之方并調合次第c3" class="wp-image-6129" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c3.jpg 1343w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c3-440x289.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_001_c3-768x504.jpg 768w" sizes="(max-width: 1343px) 100vw, 1343px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">鉄放薬方並調合次第c+書き下し文</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc10">現代語訳</span></h3>



<p>　解釈が難しく、ところどころ分からない部分もあります。<br>あくまで参考程度に･･･。</p>



<p>(a)</p>



<p class="has-background has-watery-red-background-color"><br><span class="fz-18px">　</span><span class="fz-20px"><strong>鉄砲調合のレシピ<br></strong></span><span class="fz-18px"><br>・煙硝　2両2分<br>・炭　1分2朱<br>・硫黄　1分<br>または<br>・硫黄　1両2分<br>・炭　1分<br>・硫黄　3朱<br>どちらでも構わない。<br><br>1）ハイノキ、河原鍬（キササゲ）、または勝木（ヌルデ）を使う。<br>枯れすぎているものはダメ。<br>伐採して40～50日ほどのものならOK。<br>それより古いものは、抜き口を取って使った方が良い。<br><br>2）老木はダメ。<br>ただし、まだ立つ力のある老木ならば使っても良い。<br><br>3）ハイノキを1尺（約30cm)くらい切り、皮をよく削り、中の木酢液をよく取り除いてから日に干す。<br>夏は日差しが強いので10～15日で枯れやすいから注意。<br>20日くらい干して、その後は陰干しにすると良い。<br>十分に乾燥してから焼く。</span><br></p>



<p>(b)</p>



<p class="has-background has-watery-red-background-color"><br><span class="fz-18px">4）深さ2尺（約60cm）くらい土を掘り、その中にワラを5寸（約15cm）くらい下に敷いて、上からこれまで乾燥させてきたハイノキに火をつける。<br>ハイノキが燃えすぎた場合、湿ったワラを上からかけて調整すると良い。<br>煙が上がってきたら、桶をかぶせて蒸し消しにする。<br><br>5）消化したら、その炭を大量の湯に入れて煎る。<br>その後取り出して、野炙り・野干しにする。<br>ここから調合の段階に入る。<br>（これは薬一段としつしたる時の拵えようにて候。総別はかようにし候はねども苦しからず候。　ｺｺﾜｶﾗﾅｲ）<br><br>6）煙硝（硝酸カリウム）の煎り方。<br>1斤（約600g）に水（？） 天目茶碗9盃分を入れ、水の多さの分ハイノキを取り除いて、1/3を煎る。<br>（直径？）1尺（30cm）の桶にそれを入れておく。<br>その日は絶対に中を見てはダメ。<br>翌日確認して、液体を別の桶に入れて、（下にゐつき候　ｺｺﾜｶﾗﾅｲ）<br>煙硝（硝酸カリウム）を1日ほど日によく干してからヘラで落とし、それからまた野干しする。<br>また液体を半分煎り、煎った液体を天目茶碗一盃に入れ、沸騰するまで再び煎る。<br>これらを桶に入れて冷やす。<br>3回目もこの手順で行う。<br><br>7）硫黄は赤や黄色の物を使う。<br>青色の硫黄はダメ。<br>白砂などが混じった硫黄は、小刀でこそげ落として使う。<br>硫黄は色さえよければ、泡々と砕け溶けてもOK。<br>形もなんでも良い。</span><br></p>



<p>（c）</p>



<p class="has-background has-watery-red-background-color"><br><span class="fz-18px">8）<ruby>薬研<rt>やげん</rt></ruby>ですりつぶし灰が出てきたら、湿らない程度に茶せんで水を立てて少し入れる。<br>硫黄が見えてきたら、薬を板の上に置いて火をつける。<br>その後、跡に残ったものを紙に包み、その上から布を三重ばかり重ねて包み、口をよく留めて板の上に置く。<br>そこから足で何度も踏んで固める。<br>固まったら、これを細かく刻む。<br><br>9）薬が出来たら絶対に火を入れてはいけない。<br>もし火を入れた時には、取り返しのつかないことになる。<br>薬に火をつけるときも、類火しないように細心の注意を払う。<br>薬と火の距離が2～3間（3.6～5.4cm）だったとしても危ないので注意。<br><br>10）これまで書いたような手順を完璧に守らなくても、薬に馴染みさえしたら、それ以降はあまり手を加えないほうが良い。<br>一気に5斤（約3kg）も6斤（約3.6kg）も調合するときは、分量を計算して使うこと。<br>一つの薬研で荒く砕き、これを石うすで細かくつき、完成したら筒を割って、その薬を刻んで完成。<br><br>だいたいこんな感じ。<br>詳しいことは籾井が直接あなたに申し伝える。<br>以上。<br><br>1559年6月29日。</span><br></p>



<p>想像するのが難しいものもありまして、現代語訳するのが骨が折れますね。<br>訳が間違っている部分もあるかと思います。<br>その場合はご教授いただけたら幸いです…m(__)m</p>



<p>これを見て実際に作ってみようとお考えの方は、まさかいないだろうとは思いますが、当サイトでは面倒なことが起きても一切の責任を負いかねますのでご了承ください。</p>



<figure class="wp-block-embed-wordpress wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー"><div class="wp-block-embed__wrapper">

<a href="https://raisoku.com/mt001" title="404 NOT FOUND | &#12425;&#12356;&#12381;&#12367;&#12540;&#20449;&#38263;&#25126;&#22269;&#12398;&#21476;&#25991;&#26360;&#35299;&#35501;&#12469;&#12452;&#12488;&#12540;" class="blogcard-wrap external-blogcard-wrap a-wrap cf" target="_blank"><div class="blogcard external-blogcard eb-left cf"><div class="blogcard-label external-blogcard-label"><span class="fa"></span></div><figure class="blogcard-thumbnail external-blogcard-thumbnail"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://s.wordpress.com/mshots/v1/https%3A%2F%2Fraisoku.com%2Fmt001?w=160&#038;h=90" alt="" class="blogcard-thumb-image external-blogcard-thumb-image" width="160" height="90" /></figure><div class="blogcard-content external-blogcard-content"><div class="blogcard-title external-blogcard-title">404 NOT FOUND | &#12425;&#12356;&#12381;&#12367;&#12540;&#20449;&#38263;&#25126;&#22269;&#12398;&#21476;&#25991;&#26360;&#35299;&#35501;&#12469;&#12452;&#12488;&#12540;</div><div class="blogcard-snippet external-blogcard-snippet"></div></div><div class="blogcard-footer external-blogcard-footer cf"><div class="blogcard-site external-blogcard-site"><div class="blogcard-favicon external-blogcard-favicon"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://www.google.com/s2/favicons?domain=https://raisoku.com/mt001" alt="" class="blogcard-favicon-image external-blogcard-favicon-image" width="16" height="16" /></div><div class="blogcard-domain external-blogcard-domain">raisoku.com</div></div></div></div></a>
</div></figure>



<div style="height:40px;">
</div>




<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc11">その後の上杉謙信</span></h2>



<p>　京都滞在半年ばかりで上杉政虎（謙信）は七免許を土産に越後へ帰り、翌年関東地方へ遠征をし、小田原城を取り囲むに至ったのは<strong><a href="https://raisoku.com/6064">前回の記事</a></strong>で書いた通りです。</p>



<p>気になるのは、上杉家が鉄砲調合のレシピ書をもらい受けて、その後どのような軍事改革をもたらしたのかです。<br>鉄砲の集中運用によって武田信玄や北条氏康との戦いで上手く使えたのでしょうか。</p>



<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/03/sengoku_sozai0118.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="613" height="268" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/03/sengoku_sozai0118.jpg" alt="" class="wp-image-5033" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/03/sengoku_sozai0118.jpg 613w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/03/sengoku_sozai0118-440x192.jpg 440w" sizes="(max-width: 613px) 100vw, 613px" /></a></figure></div>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>残念ながら、謙信はその後、鉄砲のレシピ書を武田や北条との戦いで上手く活かせた形跡がないようです。<br>レシピ書を手に入れたとしても、肝心な硝石までは調達できなかったのかもしれません。<br>その点からいえば、堺や九州から遠い越後国は鉄砲に不向きな地域と言えるでしょう。</p>



<p>ただ、歴史家の乃至政彦氏の著書によると、謙信があれだけ合戦で強さを発揮できたのは、他の戦国大名に先駆けて「兵種別編成」を実現できたからではないかとありました。</p>



<p>これまでは各家の国人勢力ごとに、騎馬・<ruby>徒歩<rt>かち</rt></ruby>足軽・鉄砲をそれぞれ持っていて、彼らが寄り集まって主家を支えていました。<br>強力な大名による中央集権化が進むにつれて、各家で軍事改革が推し進められたのが戦国時代の特徴です。</p>



<p>その中でもとりわけ上杉謙信は、自らの指図通りに動くシステム作りが上手かったのかもしれませんね。</p>



<div style="height:180px;">
</div>




<p><span class="fz-12px">参考文献:<br>山田邦明(2004)『上越市史編 別編1 (上杉氏文書集一)』 上越市史<br>中田祝男(1984)『新選古語辞典』小学館<br>鈴木一雄,外山映次,伊藤博,小池清治(2007)『全訳読解古語辞典 第三版』三省堂<br>乃至政彦(2016)『戦国の陣形』講談社現代新書<br>河内将芳(2014)『歴史の旅 戦国時代の京都を歩く』吉川弘文館<br>秀和システム(2008)『図解入門よくわかる最新「薬」の基本としくみ: 薬品が効く仕組みを図解で学ぶ!』<br>児玉幸多(1970)『くずし字解読辞典普及版』東京堂出版<br>など</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>The post <a href="https://raisoku.com/6134">戦国時代の鉄砲のレシピ書？上杉謙信が将軍義輝から賜った古文書を解読</a> first appeared on <a href="https://raisoku.com">らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー</a>.]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_002_onsei01.wav" length="283" type="audio/wav" />
<enclosure url="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/07/eiroku2_6_29_003_onsei02.wav" length="283" type="audio/wav" />

			</item>
		<item>
		<title>上杉七免許？ 足利義輝が上杉謙信に宛てた書状から見えるものとは</title>
		<link>https://raisoku.com/6064</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[らいそくちゃん]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 29 Jun 2020 11:46:00 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[足利将軍家が出した古文書]]></category>
		<category><![CDATA[上杉（長尾）氏]]></category>
		<category><![CDATA[今川氏]]></category>
		<category><![CDATA[古文書実践]]></category>
		<category><![CDATA[外交]]></category>
		<category><![CDATA[将軍・足利氏]]></category>
		<category><![CDATA[後北条氏]]></category>
		<category><![CDATA[朝家]]></category>
		<category><![CDATA[永禄]]></category>
		<category><![CDATA[甲斐武田氏]]></category>
		<category><![CDATA[織田信長]]></category>
		<category><![CDATA[関東管領上杉氏]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://raisoku.com/?p=6064</guid>

					<description><![CDATA[<p>らいそくちゃん こんばんは～。前回の記事では上杉謙信が武田信玄を強く罵る古文書の解読をしましたが、今回はそれより5年ほどさかのぼり、謙信が2度目の上洛を果たした時のお話です。 らいそくちゃん 足利義輝が何を考え若き謙信を [&#8230;]</p>
The post <a href="https://raisoku.com/6064">上杉七免許？ 足利義輝が上杉謙信に宛てた書状から見えるものとは</a> first appeared on <a href="https://raisoku.com">らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー</a>.]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" width="1075" height="571" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/028_top01.jpg" alt="上杉七免許？ 足利義輝が上杉謙信に宛てた書状から見えるものとは" class="wp-image-6059" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/028_top01.jpg 1075w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/028_top01-440x234.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/028_top01-768x408.jpg 768w" sizes="(max-width: 1075px) 100vw, 1075px" /></figure>


<div class="speech-wrap sb-id-13 sbs-stn sbp-l sbis-sb cf">
<div class="speech-person">
<figure class="speech-icon"><img decoding="async" class="speech-icon-image" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/fukidashi_raisetyan002.png" alt="らいそくちゃん"></figure>
<div class="speech-name">らいそくちゃん</div>
</div>
<div class="speech-balloon">
<p>こんばんは～。<br>前回の記事では<span class="bold"><a href="https://raisoku.com/6013">上杉謙信が武田信玄を強く罵る古文書の解読</a></span>をしましたが、今回はそれより5年ほどさかのぼり、謙信が2度目の上洛を果たした時のお話です。</p>
</div>
</div>
<div class="speech-wrap sb-id-17 sbs-stn sbp-l sbis-sb cf">
<div class="speech-person">
<figure class="speech-icon"><img decoding="async" class="speech-icon-image" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/fukidashi_raisetyan007.png" alt="らいそくちゃん"></figure>
<div class="speech-name">らいそくちゃん</div>
</div>
<div class="speech-balloon">
<p>足利義輝が何を考え若き謙信を京都に呼び寄せたのか･･･。<br>今回はその謎に迫ります。</p>
</div>
</div>



  <div id="toc" class="toc tnt-number toc-center tnt-number border-element"><input type="checkbox" class="toc-checkbox" id="toc-checkbox-4" checked><label class="toc-title" for="toc-checkbox-4">目次</label>
    <div class="toc-content">
    <ol class="toc-list open"><li><a href="#toc1" tabindex="0">上杉謙信が2度目の上洛　将軍義輝と再開を果たす</a></li><li><a href="#toc2" tabindex="0">足利義輝による謙信に期待を込めた古文書</a><ol><li><a href="#toc3" tabindex="0">原文</a></li><li><a href="#toc4" tabindex="0">釈文</a></li><li><a href="#toc5" tabindex="0">原文に釈文を記してみた</a></li><li><a href="#toc6" tabindex="0">書き下し文</a></li><li><a href="#toc7" tabindex="0">原文に書き下し文を記してみた</a></li><li><a href="#toc8" tabindex="0">解読のポイント</a></li><li><a href="#toc9" tabindex="0">現代語訳</a></li><li><a href="#toc10" tabindex="0">この文書は厚礼か非礼か</a></li></ol></li></ol>
    </div>
  </div>

<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc1">上杉謙信が2度目の上洛　将軍義輝と再開を果たす</span></h2>



<p>　前回の記事で<span class="bold-blue">上杉謙信</span>が武田信玄の悪行の数々を書いた古文書をご紹介しましたが、今回はそれよりもう少し時代がさかのぼった永禄2年（1559）6月あたりのお話です。<br>永禄2年といえば、あの有名な桶狭間の合戦で織田信長が街道一の弓取りと謳われた今川義元を討つちょうど1年前のことです。</p>


<div style="height:40px;">
</div>




<p>この当時の謙信は、いくさに敗れて<span class="marker-under-red">落ち延びた関東</span><ruby><span class="marker-under-red">管領</span><rt>かんれい</rt></ruby><span class="marker-under-red">職、<strong>上杉憲政</strong>の名跡を継いで&#8221;<span class="bold-blue">上杉政虎</span>&#8220;と名乗っていました。</span></p>



<p>隣国北信濃の村上義清を始めとする諸豪族たちも、武田晴信（信玄）に敗れて政虎の武威にすがりつき、それを助けんと政虎が兵を起こして川中島で既に3度戦っています。</p>



<p>そんな中、政虎の武名と義理堅さをよく知っている人物が、会いたいと使いを寄こしてきました。<br>それが他ならぬ室町幕府13代目将軍、<span class="bold-blue">足利義輝</span>です。<br>実は政虎は5年前にも上洛していて、将軍義輝とは旧知の仲だったのです。</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/04/ashikaga_yoshiteru001.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="800" height="1018" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/04/ashikaga_yoshiteru001.jpg" alt="足利義輝肖像" class="wp-image-5289" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/04/ashikaga_yoshiteru001.jpg 800w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/04/ashikaga_yoshiteru001-236x300.jpg 236w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/04/ashikaga_yoshiteru001-768x977.jpg 768w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">足利義輝肖像（国立歴史民俗博物館蔵）</span></p>



<p class="has-background has-watery-yellow-background-color"><br>　<span class="bold-blue"><span class="fz-18px">足利義輝（義藤）</span></span>　（1536～1565）<br><br>室町幕府第13代征夷大将軍。<br>父・義晴の元でたびたび細川晴元・三好長慶らと戦い、近江への敗走と京への復帰を繰り返す。<br>わずか11歳で将軍職を継ぐものの、かつての権力を取り戻すことは叶わなかった。<br>三好長慶の死後、空中分解した三好家の内紛に巻き込まれて殺された。<br>剣豪の塚原卜伝から指導を受けた剣豪としても知られている。</p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>政虎は領内の統治に不安を覚えながらもこれを承諾。<br>翌年上洛する旨を伝えます。<br>時に政虎29歳。最も脂が乗っている時期でした。</p>



<div class="wp-block-image"><figure class="aligncenter size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/03/sengoku_sozai0117.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="623" height="290" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/03/sengoku_sozai0117.jpg" alt="" class="wp-image-5032" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/03/sengoku_sozai0117.jpg 623w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/03/sengoku_sozai0117-440x205.jpg 440w" sizes="(max-width: 623px) 100vw, 623px" /></a></figure></div>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>景虎はたび重なる将軍足利義輝からの上洛要請があり、翌永禄2年（1559）5月24日ついに上洛。<br>正親町天皇と将軍義輝に謁見し、<ruby>相伴衆<rt>しょうばんしゅう</rt></ruby>に任ぜられました。</p>



<p>今回の足利義輝の文書は、こうした時期のものです。<br>それでは、早速書状をご覧いただきましょう。</p>


<div style="height:40px;">
</div>




<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc2">足利義輝による謙信に期待を込めた古文書</span></h2>



<p>　今回は文字が大きくて見やすく、字数も多くはないため、古文書解読初心者には都合の良い文書かもしれません。</p>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc3">原文</span></h3>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_001.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="750" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_001.jpg" alt="足利義輝が上杉政虎へ宛てた書状" class="wp-image-6060" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_001.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_001-440x236.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_001-768x412.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">永禄2年6月26日付足利義輝書状</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc4">釈文</span></h3>



<p class="has-background has-watery-blue-background-color"><br><span class="fz-18px">関東上杉五郎進退<br>事、向後代景虎以<br>分別令、可取見計事<br>簡要(?)候、猶晴光可申候也、</span><br><span class="fz-18px"><br>　六月廿六日　（足利義輝花押）</span><br><span class="fz-18px"><br>　　　　　　長尾弾正少弼とのへ</span><br></p>


<div style="height:40px;">
</div>




<p>せっかくですし、この書状を朗読させてみました。</p>



<figure class="wp-block-audio"><audio controls src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_onsei01.wav"></audio></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">『VOICEROID+ 東北きりたん EX』（株式会社AHS）</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc5">原文に釈文を記してみた</span></h3>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_002.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="707" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_002.jpg" alt="足利義輝が上杉政虎へ宛てた書状（釈文）" class="wp-image-6061" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_002.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_002-440x223.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_002-768x388.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">（永禄2年6月26日付足利義輝書状+釈文）</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc6">書き下し文</span></h3>



<p class="has-background has-watery-green-background-color"><br><span class="fz-18px">関東上杉五郎進退の事、<br>向後景虎が代わりもって分別せしめ、<br>取り見計らうべき事肝要に候。<br>猶晴光申すべく候なり。<br></span><br><span class="fz-18px">　六月二十六日　（足利義輝花押）<br></span><br><span class="fz-18px">　　　　　　長尾弾正少弼とのへ</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc7">原文に書き下し文を記してみた</span></h3>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_003.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="707" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_003.jpg" alt="足利義輝が上杉政虎へ宛てた書状（書き下し文）" class="wp-image-6062" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_003.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_003-440x223.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_003-768x388.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">（永禄2年6月26日付足利義輝書状+書き下し文）</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc8">解読のポイント</span></h3>



<p>　1行目の「上杉五郎」は、前述した前関東<ruby>管領<rt>かんれい</rt></ruby>、上杉憲政のことです。</p>



<p>中盤の「晴光」も人名で、<ruby>大館<rt>おおだち</rt></ruby>晴光という足利義輝の側近。つまり幕臣です。<br>晴光は当時、どうやら上杉政虎の外交取次ぎとして接待役を任されていたようです。</p>



<p>「杦」は杉の異体字となります。</p>



<p>他の「東」、「五」、「事」、「進」、「分」、「正」は基本的なくずし方で、出る頻度も高いため覚えておいて損はないでしょう。</p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc9">現代語訳</span></h3>



<p class="has-background has-watery-red-background-color"><br><span class="fz-18px">（元）関東管領、上杉憲政の進退については、景虎（上杉謙信）の裁量で判断しても良いこと。<br>なお、詳しいことは大館晴光が直接そなたに口上するであろう。</span><br><span class="fz-18px"><br>　1559年6月26日　（足利義輝花押）<br></span><br><span class="fz-18px">　　　　　　長尾景虎（上杉謙信）殿へ</span><br></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc10">この文書は厚礼か非礼か</span></h3>



<p>　例え古文書が読めなくても、<strong>厚礼か非礼か</strong>は判別することができます。<br>今回の足利義輝が上杉政虎に宛てた書状はどちらになると思いますか？</p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>答えは非礼です。<br>理由は下記の図のとおりです。</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_004.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="707" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_004.jpg" alt="足利義輝が上杉政虎へ宛てた書状から礼儀の厚薄を見る" class="wp-image-6063" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_004.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_004-440x223.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_004-768x388.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a></figure>



<p class="has-text-align-center"><span class="fz-12px">足利義輝が上杉政虎へ宛てた書状から礼儀の厚薄を見る</span></p>



<div style="height:40px;">
</div>




<p>①の書き留め文言は「<ruby>恐々謹言<rt>きょうきょうきんげん</rt></ruby>」や「謹言」といった、現在の「敬具」にあたる部分です。</p>



<p>②の脇付けは「<ruby>人々御中<rt>ひとびとおんちゅう</rt></ruby>」などです。</p>



<p>③の日付よりはるかに下がった宛名というのは、目下に宛てて送るという当時の暗黙のルールがありました。<br>逆に上に書けば目上の人物に書いているということになります。</p>



<p>④の「とのへ」と記されているのも非礼にあたります。</p>



<p>なぜこのような非礼な書き方をするのかといいますと、武家の棟梁である征夷大将軍という特性上、相手を下に下げることによって、自らの権威を高める狙いがあるものと考えられます。</p>



<p>どうやらどの足利将軍も、公的な文書を発給するときは、どれも似たようなスタイルのようです。<br>このように、あまり古文書がわからないうちも、<strong>礼儀の厚薄</strong>の観点から見ることはできるのでなかなか面白いものですよ。</p>



<p>関連記事:<span class="bold-blue">戦国時代の外交文書のルールとしきたり　ポイントは礼儀の厚薄にあり</span></p>



<figure class="wp-block-embed-wordpress wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー"><div class="wp-block-embed__wrapper">

<a href="https://raisoku.com/2587" title="戦国時代の外交文書のルールとしきたり　ポイントは礼儀の厚薄にあり" class="blogcard-wrap internal-blogcard-wrap a-wrap cf"><div class="blogcard internal-blogcard ib-left cf"><div class="blogcard-label internal-blogcard-label"><span class="fa"></span></div><figure class="blogcard-thumbnail internal-blogcard-thumbnail"><img loading="lazy" decoding="async" width="160" height="90" src="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/gaikou_sahou006_eye_catch01-160x90.jpg" class="blogcard-thumb-image internal-blogcard-thumb-image wp-post-image" alt="" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/gaikou_sahou006_eye_catch01-160x90.jpg 160w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/gaikou_sahou006_eye_catch01-120x68.jpg 120w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/gaikou_sahou006_eye_catch01-248x140.jpg 248w" sizes="(max-width: 160px) 100vw, 160px" /></figure><div class="blogcard-content internal-blogcard-content"><div class="blogcard-title internal-blogcard-title">戦国時代の外交文書のルールとしきたり　ポイントは礼儀の厚薄にあり</div><div class="blogcard-snippet internal-blogcard-snippet">戦国時代の外交文書の作法としきたりについて記事にしています。内容がマニアックすぎて今回は初心者向きではありません。昔は相手の身分によって、礼の厚い薄いを使い分けていました。宛名の左下脇にある「脇付」や、秘書を通すやり方の「付状」についても触れています。</div></div><div class="blogcard-footer internal-blogcard-footer cf"><div class="blogcard-site internal-blogcard-site"><div class="blogcard-favicon internal-blogcard-favicon"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://www.google.com/s2/favicons?domain=https://raisoku.com" alt="" class="blogcard-favicon-image internal-blogcard-favicon-image" width="16" height="16" /></div><div class="blogcard-domain internal-blogcard-domain">raisoku.com</div></div><div class="blogcard-date internal-blogcard-date"><div class="blogcard-post-date internal-blogcard-post-date">2019.10.01</div></div></div></div></a>
</div></figure>


<div style="height:40px;">
</div>



<div class="speech-wrap sb-id-14 sbs-stn sbp-l sbis-sb cf">
<div class="speech-person">
<figure class="speech-icon"><img decoding="async" class="speech-icon-image" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/fukidashi_raisetyan004.png" alt="らいそくちゃん"></figure>
<div class="speech-name">らいそくちゃん</div>
</div>
<div class="speech-balloon">
<p>いかがでしたか？<br data-rich-text-line-break="true">今回の古文書は文字数がさほど多くはなく、どちらかというと事務的な内容ですが、この文書の解釈によって微妙に意味合いが違ってくるのです。</p>
</div>
</div>


<div style="height:180px;">
</div>




<p>さて、ここから先は専門性の強い･･･少しマニアックな内容となります。<br>「足利義輝がどのように上杉謙信を見ていたか」あるいは、「謙信の上洛の真の目的は一体何なのか!?」<br>ご興味のある方は是非ご覧ください^^</p>The post <a href="https://raisoku.com/6064">上杉七免許？ 足利義輝が上杉謙信に宛てた書状から見えるものとは</a> first appeared on <a href="https://raisoku.com">らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー</a>.]]></content:encoded>
					
		
		<enclosure url="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/06/eiroku2_6_26_onsei01.wav" length="279" type="audio/wav" />

			</item>
		<item>
		<title>【御内書乱発】将軍・足利義昭が吉川元春へ宛てた書状から信長との関係を考える</title>
		<link>https://raisoku.com/4716</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[らいそくちゃん]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 25 Feb 2020 09:59:44 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[足利将軍家が出した古文書]]></category>
		<category><![CDATA[上洛戦]]></category>
		<category><![CDATA[元亀の争乱時代]]></category>
		<category><![CDATA[古文書実践]]></category>
		<category><![CDATA[外交]]></category>
		<category><![CDATA[将軍・足利氏]]></category>
		<category><![CDATA[毛利氏]]></category>
		<category><![CDATA[永禄]]></category>
		<category><![CDATA[織田信長]]></category>
		<category><![CDATA[足利義昭]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://raisoku.com/?p=4716</guid>

					<description><![CDATA[<p>来世ちゃん こんばんはー。今回は足利義昭が吉川元春に宛てた御内書（ごないしょ）の解読をします。まだ毛利元就が存命中の時代の話です。この古文書から何が見えるのか楽しみですね！今回もいつものように原文と釈文、書き下し文、現代 [&#8230;]</p>
The post <a href="https://raisoku.com/4716">【御内書乱発】将軍・足利義昭が吉川元春へ宛てた書状から信長との関係を考える</a> first appeared on <a href="https://raisoku.com">らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー</a>.]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<figure class="wp-block-image size-large is-style-default"><img loading="lazy" decoding="async" width="1051" height="561" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/013_top01.jpg" alt="【御内書乱発】将軍・足利義昭が吉川元春へ宛てた書状から信長との関係を考える" class="wp-image-4717" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/013_top01.jpg 1051w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/013_top01-440x235.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/013_top01-768x410.jpg 768w" sizes="(max-width: 1051px) 100vw, 1051px" /></figure>


<div class="speech-wrap sb-id-13 sbs-stn sbp-l sbis-sb cf">
<div class="speech-person">
<figure class="speech-icon"><img decoding="async" class="speech-icon-image" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/fukidashi_raisetyan002.png" alt="来世ちゃん"></figure>
<div class="speech-name">来世ちゃん</div>
</div>
<div class="speech-balloon">
<p>こんばんはー。<br>今回は<strong><span style="color: #ff0000;">足利義昭が吉川元春に宛てた御内書（ごないしょ）の解読</span></strong>をします。<br>まだ毛利元就が存命中の時代の話です。<br>この古文書から何が見えるのか楽しみですね！<br>今回もいつものように原文と釈文、書き下し文、現代語訳、さらに当時の時代背景も加えてご紹介します。</p>
</div>
</div>


<div class="blank-box bb-tab bb-check bb-blue">
<span style="color: #646766;
font-size: 16px;
font-weight:bold;">
この記事はこんな方にオススメです。
</span>

<p>
<ul style="color:#7E8080;
font-size:14px;
font-weight:bold;">
<li>足利義昭の書状が見たい</li>
<li>生の古文書が見たい</li>
<li>殿中御掟の伏線を知りたい</li>
<li>古文書がめっちゃ好き</li>
</ul>
</p>
</div>




  <div id="toc" class="toc tnt-number toc-center tnt-number border-element"><input type="checkbox" class="toc-checkbox" id="toc-checkbox-6" checked><label class="toc-title" for="toc-checkbox-6">目次</label>
    <div class="toc-content">
    <ol class="toc-list open"><li><a href="#toc1" tabindex="0">将軍・足利義昭が吉川元春へ宛てた書状</a><ol><li><a href="#toc2" tabindex="0">原文</a></li><li><a href="#toc3" tabindex="0">釈文</a></li><li><a href="#toc4" tabindex="0">原文に釈文を記してみた</a></li><li><a href="#toc5" tabindex="0">書き下し文</a></li><li><a href="#toc6" tabindex="0">原文に書き下し文を記してみた</a></li><li><a href="#toc7" tabindex="0">難読箇所や留意点の解説</a></li><li><a href="#toc8" tabindex="0">現代語訳</a></li></ol></li><li><a href="#toc9" tabindex="0">足利義昭による御内書の乱発</a></li><li><a href="#toc10" tabindex="0">なぜ吉川元春に宛てたのか</a></li><li><a href="#toc11" tabindex="0">古文書が読めなくても古文書を楽しめる</a><ol><li><a href="#toc12" tabindex="0">ポイント1　書き留め文言がない</a></li><li><a href="#toc13" tabindex="0">ポイント2　宛名が日付よりもはるかに下</a></li><li><a href="#toc14" tabindex="0">ポイント3　大きく崩された「殿へ」の字</a></li></ol></li><li><a href="#toc15" tabindex="0">義昭は大友宗麟にも御内書を送っていた</a></li><li><a href="#toc16" tabindex="0">信長怒りの制裁　殿中御掟に五ヶ条を追加</a></li><li><a href="#toc17" tabindex="0">義昭が御内書を乱発した結果どうなったか</a></li></ol>
    </div>
  </div>

<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc1">将軍・足利義昭が吉川元春へ宛てた書状</span></h2>



<p>　早速だがまず原文をご覧いただきたい。<br>今回は画質がいま一つで申し訳ない。</p>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc2">原文</span></h3>



<figure class="wp-block-image size-large is-style-default"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid02.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="610" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid02.jpg" alt="永禄十三年一月十三日付足利義昭書状（吉川元春宛）" class="wp-image-4720" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid02.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid02-440x192.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid02-768x335.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a><figcaption><strong>永禄十三年一月十三日付足利義昭書状</strong></figcaption></figure>


<div style="height:40px;">
</div>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc3">釈文</span></h3>



<p class="has-background has-watery-blue-background-color"><strong>豊州間和与之儀、対元就<br>輝元申遣候、今度、討果<br>凶徒等、少々逃退四国之由候、<br>然者退治此節候間、閣私<br>意趣、抽忠節候様、異見肝<br>要（候）委細聖護院門跡可有<br>演説候、猶信恵・藤長可<br>申候也、<br><br>　　　正月十三日　（花押）<br>　　　　　　　　吉川駿河守とのへ</strong></p>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc4">原文に釈文を記してみた</span></h3>



<figure class="wp-block-image size-large is-style-default"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid03.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="609" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid03.jpg" alt="永禄十三年一月十三日付足利義昭書状（吉川元春宛）+釈文" class="wp-image-4721" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid03.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid03-440x192.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid03-768x335.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a><figcaption><strong>永禄十三年一月十三日付足利義昭書状</strong>+釈文</figcaption></figure>


<div style="height:40px;">
</div>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc5">書き下し文</span></h3>



<p class="has-background has-watery-red-background-color"><strong>豊州間和与の儀、元就・<br>輝元に対し申し遣わし候。このたび<br>凶徒ら討ち果たし、少々四国に逃げ退くの由候。<br>しからば、退治この節候間、わたくしの意趣を<br>差し置き、忠節を抜きんじ候よう、異見<br>肝要に候。委細、聖護院門跡演説<br>あるべく候。尚、信恵・藤長<br>申すべく候なり。<br><br>　　　正月十三日　（花押）<br>　　　　　　　　吉川駿河守どのへ</strong></p>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc6">原文に書き下し文を記してみた</span></h3>



<figure class="wp-block-image size-large is-style-default"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid04.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="609" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid04.jpg" alt="永禄十三年一月十三日付足利義昭書状（吉川元春宛）+書き下し文" class="wp-image-4722" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid04.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid04-440x192.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid04-768x335.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a><figcaption><strong>永禄十三年一月十三日付足利義昭書状</strong>+書き下し文</figcaption></figure>


<div style="height:40px;">
</div>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc7">難読箇所や留意点の解説</span></h3>



<p><span class="marker-under-red">豊州間･･･（ほうしゅうかん）</span>豊州は九州の豊前・豊後の国を指すが、ここではその地を支配する大名・<strong>大友宗麟</strong>のこと。</p>



<p><span class="marker-under-blue">和与･･･（わよ）</span>和議・和睦のこと。</p>



<p><span class="marker-under-red">少々･･･（しょうしょう）</span>すごく多く。</p>



<p><span class="marker-under-blue">この節･･･（このせつ）</span>と読む。</p>



<p><span class="marker-under-red">閣･･･（さしおき）</span>かつてはこの一字でさしおくと表現する場合も多かった。</p>



<p><span class="marker-under-blue">抽･･･（ぬきんじ）</span>かつてはこの一字で抜きんじと表現する場合も多かった。</p>



<p><span class="marker-under-red">候様･･･（そうろうよう）</span></p>



<p><span class="marker-under-blue">聖護院･･･（しょうごいん）</span><ruby><strong>聖護院道澄</strong><rt>しょうごいんどうちょう</rt></ruby>という天台宗の僧侶のこと）</p>



<p><span class="marker-under-red">門跡･･･（もんぜき）</span>皇族や貴族の子弟が住職になった場合、門跡と呼ばれることが多かった。<br>聖護院道澄もまた太政大臣近衛家の子息である。</p>



<p><span class="marker-under-blue">信恵・藤長･･･（のぶよし？・ふじなが）</span><br>幕臣の<strong>上野信恵</strong>と<strong>一色藤長</strong>のこと。<br>上野信恵についてはよくわからないが、一色藤長はおもに足利義昭の外交官として活躍し、のちに信長を挟み撃ちにするため、武田信玄との取次ぎ役も担った。</p>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc8">現代語訳</span></h3>



<p class="has-background has-watery-yellow-background-color">　毛利家と大友家の和睦の件、元就と輝元に申し遣わした。<br>このたび凶徒らを討ち果たしたが、少々四国に逃げ退いたとのことである。<br>今回これらを退治しようと思っているので、個人的な恨みは差し置き、忠節を果たすよう意見することが肝要である。<br>詳細は聖護院道澄が申し伝える。<br>なお、上野信恵と一色藤長が添状で詳しく申すだろう。</p>


<div style="height:40px;">
</div>



<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc9">足利義昭による御内書の乱発</span></h2>



<p>　<strong>御内書（ごないしょ）</strong>とは足利将軍家が将軍個人の私的性が強いながらも、公式な命令書と同様の効果がある書状のことである。<br>少し難しいかもしれないが、効力の強いものだと考えていいだろう。</p>



<p><span class="marker-under-blue">義昭は将軍になってからこの御内書を乱発した。</span><br>中には他大名の家臣に対しても、大名の頭越しに御内書を発給し、社会の混乱を招いた。</p>



<p>当時信長は毛利元就と友好的な関係を築いており、播磨へ援軍を派遣したこともあった。<br>毛利家と大友家との戦いでは、信長は中立性を保ちながらも毛利家を支持している。</p>



<p>そんな中、信長の知らぬところで将軍・足利義昭が「<strong>四国を攻めるから大友家と和睦して力を貸せ</strong>」と御内書を送ったのだ。<br>毛利家は当惑しただろう。</p>



<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc10">なぜ吉川元春に宛てたのか</span></h2>



<p>　当時の毛利家の外交を担っていたのは元春の弟である小早川隆景が有名である。<br>元春は外交というよりは戦場での活躍が頭に浮かぶかもしれないが、数万を率いる大将であるなら外交の取次ぎに選ばれても不思議ではない。</p>



<div class="wp-block-image is-style-default"><figure class="aligncenter size-large"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/kikkawa_motoharu001.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="421" height="465" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/kikkawa_motoharu001.jpg" alt="吉川元春肖像画" class="wp-image-2003" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/kikkawa_motoharu001.jpg 421w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/kikkawa_motoharu001-272x300.jpg 272w" sizes="(max-width: 421px) 100vw, 421px" /></a></figure></div>



<p class="has-background has-watery-yellow-background-color">　<ruby><strong><span class="fz-16px">吉川元春</span></strong><rt>きっかわもとはる</rt></ruby>　（1530～1586）<br><br>毛利元就の次男として生まれ、武勇に秀でた。<br>尼子家が吉田郡山城に攻め寄せた際、弱冠11歳の元春が何人もの敵兵を討ち取る活躍を見せた 。<br>元服後、母の実家である吉川家の家督を相続。<br>主に山陰地方の軍略を担い、生涯を毛利家のために尽くした。</p>


<div style="height:40px;">
</div>



<p>私の不勉強で当時の<strong>小早川隆景</strong>がどのような行動を取っていたのかはわからないが、何らかの事情で（出陣中など）書状を受け取れなかったのかもしれない。<br>当時の外交のルールとして、大名に直接書状を送るのは非礼に当たるので、家老格の人物に書状を出したのだ。</p>



<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc11">古文書が読めなくても古文書を楽しめる</span></h2>



<p>　古文書が読めなくても大丈夫。<br>当時の文書には様々な暗黙のルールが存在した。<br>その暗黙のルールから面白いポイントを紹介しよう。</p>



<p>　将軍が大名の家臣に宛てるのだから、当然ではあるがこの書状は書札礼の上から見ると非礼である。<br><strong>書札礼</strong>（しょさつれい）というのは、平たく述べると書簡を出すときに守るべき礼法ということ。<br>では、どこが非礼にあたるのかを見てみよう。</p>



<figure class="wp-block-image size-large is-style-default"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid05.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1398" height="610" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid05.jpg" alt="永禄十三年一月十三日付足利義昭書状（吉川元春宛）+解読のポイント" class="wp-image-4723" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid05.jpg 1398w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid05-440x192.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/eiroku13_1_13_mid05-768x335.jpg 768w" sizes="(max-width: 1398px) 100vw, 1398px" /></a></figure>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc12">ポイント1　書き留め文言がない</span></h3>



<p>　<strong>書き留め文言</strong>（かきとめもんごん）とは本文の末尾に添えるキーワードのこと。<br>現在では「敬具」や「草々」、「かしこ」が用いられることが多い。</p>



<p>ここでは「申すべく候なり」の後に「恐々謹言」や「謹言」、「あなかしこ」などの書き留め文言が本来ならくるはずなのにそれがない。<br><span class="marker-under-blue">目下に宛てての書き留め文言は「<strong>謹言</strong>」あるいは「<strong>仍如件</strong>（よってくだんのごとし）」となる場合が多いが、それすらない。</span></p>



<p>さらに言えば<strong>脇付</strong>もない（進之候（しんじそうろう）や参（まいる）など）</p>



<p>関連記事：<span class="bold-blue">戦国時代の外交文書のルールとしきたり　ポイントは礼儀の厚薄にあり</span></p>



<figure class="wp-block-embed-wordpress wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-来世で使える速報"><div class="wp-block-embed__wrapper">

<a href="https://raisoku.com/2587" title="戦国時代の外交文書のルールとしきたり　ポイントは礼儀の厚薄にあり" class="blogcard-wrap internal-blogcard-wrap a-wrap cf"><div class="blogcard internal-blogcard ib-left cf"><div class="blogcard-label internal-blogcard-label"><span class="fa"></span></div><figure class="blogcard-thumbnail internal-blogcard-thumbnail"><img loading="lazy" decoding="async" width="160" height="90" src="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/gaikou_sahou006_eye_catch01-160x90.jpg" class="blogcard-thumb-image internal-blogcard-thumb-image wp-post-image" alt="" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/gaikou_sahou006_eye_catch01-160x90.jpg 160w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/gaikou_sahou006_eye_catch01-120x68.jpg 120w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/gaikou_sahou006_eye_catch01-248x140.jpg 248w" sizes="(max-width: 160px) 100vw, 160px" /></figure><div class="blogcard-content internal-blogcard-content"><div class="blogcard-title internal-blogcard-title">戦国時代の外交文書のルールとしきたり　ポイントは礼儀の厚薄にあり</div><div class="blogcard-snippet internal-blogcard-snippet">戦国時代の外交文書の作法としきたりについて記事にしています。内容がマニアックすぎて今回は初心者向きではありません。昔は相手の身分によって、礼の厚い薄いを使い分けていました。宛名の左下脇にある「脇付」や、秘書を通すやり方の「付状」についても触れています。</div></div><div class="blogcard-footer internal-blogcard-footer cf"><div class="blogcard-site internal-blogcard-site"><div class="blogcard-favicon internal-blogcard-favicon"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://www.google.com/s2/favicons?domain=https://raisoku.com" alt="" class="blogcard-favicon-image internal-blogcard-favicon-image" width="16" height="16" /></div><div class="blogcard-domain internal-blogcard-domain">raisoku.com</div></div><div class="blogcard-date internal-blogcard-date"><div class="blogcard-post-date internal-blogcard-post-date">2019.10.01</div></div></div></div></a>
</div></figure>


<div style="height:40px;">
</div>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc13">ポイント2　宛名が日付よりもはるかに下</span></h3>



<p>　これも書状を出した人物が、宛名の人物をどのように見ているかを知る上で大きなポイントとなる。</p>



<p>宛名を日付よりも上に書く場合は、目上の人物ということになる。<br>逆に下だと目下の人物ということになるが、本状ははるか下に「<strong>吉川駿河守とのへ</strong>」と記されているのが注目のポイントだ。</p>



<figure class="wp-block-image size-large is-style-default"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/09/akechi_mitsuhide_monjo002_a.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="1238" height="1058" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/09/akechi_mitsuhide_monjo002_a.jpg" alt="原文に釈文を記してみたＢ" class="wp-image-2530" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/09/akechi_mitsuhide_monjo002_a.jpg 1238w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/09/akechi_mitsuhide_monjo002_a-351x300.jpg 351w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/09/akechi_mitsuhide_monjo002_a-768x656.jpg 768w" sizes="(max-width: 1238px) 100vw, 1238px" /></a><figcaption><strong>（年次不明）十二月二十四日付明智光秀文書</strong>（Ｂ）</figcaption></figure>



<p>例としてある時、明智光秀が追放された細川藤孝の家臣を気遣って、世話をしてくれている岡本一族に宛てた書状を挙げよう。</p>



<p>関連記事：<span class="bold-blue">【古文書講座】「麒麟がくる」の明智光秀が細川藤孝に打診した直筆書状を解読</span></p>



<figure class="wp-block-embed-wordpress wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-来世で使える速報"><div class="wp-block-embed__wrapper">

<a href="https://raisoku.com/2532" title="「麒麟がくる」の明智光秀が細川藤孝に宛てたあまり有名でない方の書状" class="blogcard-wrap internal-blogcard-wrap a-wrap cf"><div class="blogcard internal-blogcard ib-left cf"><div class="blogcard-label internal-blogcard-label"><span class="fa"></span></div><figure class="blogcard-thumbnail internal-blogcard-thumbnail"><img loading="lazy" decoding="async" width="160" height="90" src="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/09/akechi_mitsuhide_monjo002_a_eye_catch01-160x90.jpg" class="blogcard-thumb-image internal-blogcard-thumb-image wp-post-image" alt="" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/09/akechi_mitsuhide_monjo002_a_eye_catch01-160x90.jpg 160w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/09/akechi_mitsuhide_monjo002_a_eye_catch01-120x68.jpg 120w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/09/akechi_mitsuhide_monjo002_a_eye_catch01-248x140.jpg 248w" sizes="(max-width: 160px) 100vw, 160px" /></figure><div class="blogcard-content internal-blogcard-content"><div class="blogcard-title internal-blogcard-title">「麒麟がくる」の明智光秀が細川藤孝に宛てたあまり有名でない方の書状</div><div class="blogcard-snippet internal-blogcard-snippet">明智光秀が細川藤孝に打診した直筆の書状を解読します。今回の書状は難易度が低めなので、古文書解読初心者に易しいはずです。いつものように原文と釈文、書き下し文、現代語訳、時代背景を。さらにこの書状を解読するポイントを載せています。</div></div><div class="blogcard-footer internal-blogcard-footer cf"><div class="blogcard-site internal-blogcard-site"><div class="blogcard-favicon internal-blogcard-favicon"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://www.google.com/s2/favicons?domain=https://raisoku.com" alt="" class="blogcard-favicon-image internal-blogcard-favicon-image" width="16" height="16" /></div><div class="blogcard-domain internal-blogcard-domain">raisoku.com</div></div><div class="blogcard-date internal-blogcard-date"><div class="blogcard-post-date internal-blogcard-post-date">2019.09.27</div></div></div></div></a>
</div></figure>


<div style="height:40px;">
</div>



<p>岡本一族よりも明智光秀の方がはるかに身分が高いにもかかわらず、日付と宛名の上下差はこの程度である。<br>本状がいかに相手を下に見ているかがよくわかる。<br>将軍という存在の大きさからすると当たり前の話かも知れないが。</p>



<h3 class="wp-block-heading"><span id="toc14">ポイント3　大きく崩された「殿へ」の字</span></h3>



<p>　非礼なポイントとしてもう一つある。<br>一番最後の文「<strong>吉川駿河守とのへ</strong>」となっている部分。<br>これははっきり言ってしまえば、もっとも非礼にあたる書札礼だ。</p>



<p>本状は「殿」の字が完全にくずされて、ほぼひらがなになってしまっている。<br>宛名となる人物が偉い人ほど「殿」は崩さずに書く傾向が当時はあった。<br>これをここまで崩して書くということは、相手をかなり下に見ているということになる。</p>



<p>将軍は皆このような書き方なのか、それとも義昭が将軍の権威を取り戻そうという意気込みからこのような書札礼になっているのかはわからない。<br>くずし字が読めなくても、書状をこうした観点から見るのも面白いのだ。</p>


<div style="height:40px;">
</div>



<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc15">義昭は大友宗麟にも御内書を送っていた</span></h2>



<p>　　今回は吉川元春に宛てた書状がメインなので、簡単に説明する。</p>



<p class="has-background has-watery-blue-background-color"><strong>豊芸間之儀、急度無事可然候、<br>此刻、四国可退治候之條、同心肝要候、<br>自然相方於及異儀者、対天下可為不忠間、<br>加分別和平専一候也、<br><br>　　二月七日　　　　　御判（足利義昭）<br>　　　　　　　　　大友左衛門督入道とのへ</strong></p>



<p class="has-background has-watery-red-background-color">（豊芸間の儀、きっと無事然るべく候。<br>この時、四国退治すべく候の条、同心肝要に候。<br>自然相方異儀に及ぶに於いては、天下に対し不忠たるべき間、<br>分別を加え和平専一候なり。<br><br>　　二月七日　　　　　御判（足利義昭）<br>　　　　　　　　　大友左衛門督入道とのへ）</p>



<p>　訳すと<br>大友-毛利は必ず和議をすべきである。<br>今、四国を退治するつもりなので、同心することが肝要である。<br>もしどちらかが同意しなければ、天下に対する不忠なので、よく分別して和平せよ。<br><br>　　1570年2月7日　　　　　御判（足利義昭） <br>　　　　　　　　　大友宗麟とのへ）</p>



<p>この書状は先に吉川元春に宛てた書状と同時期になる。<br>内容もあまり変わりはないが、これも信長には無断で出した御内書なのだ。</p>



<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc16">信長怒りの制裁　殿中御掟に五ヶ条を追加</span></h2>



<p>　まず足利義昭が「四国征伐」にこだわる理由であるが、これは1年ほど前にさかのぼる。</p>



<p>永禄12年（1569）1月5日。<br>信長に敗れて四国に逃れていた<strong>三好三人衆</strong>らは密かに上陸し、将軍・足利義昭の宿所を包囲し、命を狙った。<br>この時将軍奉公衆として必死の防戦に努めたのが、<span class="bold-blue">細川藤孝</span>や<strong><a href="https://raisoku.com/2842">明智光秀</a></strong>である。<br>翌日には<span class="bold-blue">三好義継</span>や<strong>池田勝正</strong>らが救援に駆けつけ、三好三人衆らを撃退したという事件があった。＝<span class="bold-blue">六条本圀寺の変</span></p>



<p>また、義昭の兄である第13代将軍・義輝も三好氏らに暗殺されており、彼にとっては四国征伐は悲願だったのかもしれない。</p>



<p>この年の10月には信長と義昭との間で仲違いがあり、信長は美濃へ帰国したまま年が明けても一向に上洛しなかった。</p>



<p>義昭が吉川元春や大友宗麟らに御内書を発給したのはこうした時期のことである。<br>信長は当時毛利家と友好的な関係にあったので、信長の知らぬところで将軍が勝手な外交を展開することは好ましいことではなかった。</p>



<p>永禄12年（1569）1月14日と16日に信長はすでに「<strong>殿中御掟</strong>（でんちゅうおんおきて）」という将軍の規則書を出して、義昭も袖判を捺しているが、義昭がこれを遵守したとは言い切れなかった。</p>



<p>京都の治安悪化を恐れた公家衆らが信長と義昭の関係を改善させようと岐阜へ下向していたが、この時信長は将軍と仲直りする条件として、<strong>殿中御掟に五ヶ条を追加</strong>したのではないかと私は考える。</p>



<p>関連記事：<span class="bold-blue">緊急事態　信長と将軍・足利義昭が不和　仲直りの為に信長が出した条件とは</span></p>



<figure class="wp-block-embed-wordpress wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-来世で使える速報"><div class="wp-block-embed__wrapper">

<a href="https://raisoku.com/2686" title="緊急事態　信長と将軍・足利義昭が不和　仲直りの為に信長が出した条件とは" class="blogcard-wrap internal-blogcard-wrap a-wrap cf"><div class="blogcard internal-blogcard ib-left cf"><div class="blogcard-label internal-blogcard-label"><span class="fa"></span></div><figure class="blogcard-thumbnail internal-blogcard-thumbnail"><img loading="lazy" decoding="async" width="160" height="90" src="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/ashikaga_yoshiaki004_eye_catch01-160x90.jpg" class="blogcard-thumb-image internal-blogcard-thumb-image wp-post-image" alt="" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/ashikaga_yoshiaki004_eye_catch01-160x90.jpg 160w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/ashikaga_yoshiaki004_eye_catch01-120x68.jpg 120w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/10/ashikaga_yoshiaki004_eye_catch01-248x140.jpg 248w" sizes="(max-width: 160px) 100vw, 160px" /></figure><div class="blogcard-content internal-blogcard-content"><div class="blogcard-title internal-blogcard-title">緊急事態　信長と将軍・足利義昭が不和　仲直りの為に信長が出した条件とは</div><div class="blogcard-snippet internal-blogcard-snippet">信長が足利義昭に突き付けた殿中御掟の第三段目をついに記事にしました。あの有名な「天下の事は信長に一任」という文書はこれです。そこにはどんな面白いことが記されているのか。いつものように原文と釈文、書き下し文、現代語訳を載せています。</div></div><div class="blogcard-footer internal-blogcard-footer cf"><div class="blogcard-site internal-blogcard-site"><div class="blogcard-favicon internal-blogcard-favicon"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://www.google.com/s2/favicons?domain=https://raisoku.com" alt="" class="blogcard-favicon-image internal-blogcard-favicon-image" width="16" height="16" /></div><div class="blogcard-domain internal-blogcard-domain">raisoku.com</div></div><div class="blogcard-date internal-blogcard-date"><div class="blogcard-post-date internal-blogcard-post-date">2019.10.11</div></div></div></div></a>
</div></figure>


<div style="height:40px;">
</div>



<h2 class="wp-block-heading"><span id="toc17">義昭が御内書を乱発した結果どうなったか</span></h2>



<p>　義昭が吉川元春や大友宗麟らに御内書を発給したという事実はすぐに信長の知ることとなった。<br><span class="marker-under-blue">信長は殿中御掟五ヶ条を追加する。</span></p>



<p>ここで「<span class="marker-blue">諸国へ御内書を以て仰せ出さる子細あらば、信長に仰せ聞けられ、書状を添え申すべき事。</span>」<br>さらに「<span class="marker-blue">御下知の儀、皆もって御破棄あり。その上御思案なされ、相定めらる事。</span>」<br>が登場する。</p>



<p><span class="marker-under-blue">足利義昭が勝手に御内書を出すことを制限した上で、これまでの義昭の御内書は全て無効としたわけだ。</span><br>これにも義昭は袖判を捺して承認したが、その後も行動を改めた様子はない。</p>



<figure class="wp-block-image size-large is-style-default"><a href="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/sengoku_sozai098.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" width="960" height="514" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/sengoku_sozai098.jpg" alt="" class="wp-image-4399" srcset="https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/sengoku_sozai098.jpg 960w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/sengoku_sozai098-440x236.jpg 440w, https://raisoku.com/wp-content/uploads/2020/02/sengoku_sozai098-768x411.jpg 768w" sizes="(max-width: 960px) 100vw, 960px" /></a></figure>



<p>どうも義昭はすぐに信長包囲網を敷いたわけではないようで、信長との協調関係はしばらく続いた。<br>元亀元年（1570）8月の野田・福島の戦いでは、信長の要請に応じて自ら出陣している。</p>



<p>義昭が自ら信長打倒の兵を挙げるのは、武田信玄が三河野田城を攻略した元亀4年（1573）2月である。<br>その後は石山・今堅田の戦いで信長に敗れ、和睦を頑なに拒否したために洛外と上京が焼け野原となってしまった。<br>同年7月には再び挙兵するが敗れ、義昭は京から追放されて事実上の室町幕府が滅亡するのだが、詳しいことは別の記事に書くことにしよう。</p>


<div style="height:180px;">
</div>


<div class="speech-wrap sb-id-14 sbs-stn sbp-l sbis-sb cf">
<div class="speech-person">
<figure class="speech-icon"><img decoding="async" class="speech-icon-image" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/fukidashi_raisetyan004.png" alt="来世ちゃん" /></figure>
<div class="speech-name">来世ちゃん</div>
</div>
<div class="speech-balloon">
<p>ご覧いただきありがとうございました！<br /><strong>この時期の信長の年表</strong>はこちらです。</p>
</div>
</div>


<p>5.<strong><a href="https://raisoku.com/1210">覇王上洛（1567～1569）</a></strong><br>6.<strong><a href="https://raisoku.com/1466">血戦　姉川の戦い(1570 1.～1570 7.)</a></strong><br>11.<strong><a href="https://raisoku.com/3895">将軍・足利義昭の挙兵と武田信玄の死（1573 1.～1573 4.）</a></strong></p>


<div class="speech-wrap sb-id-17 sbs-stn sbp-l sbis-sb cf">
<div class="speech-person">
<figure class="speech-icon"><img decoding="async" class="speech-icon-image" src="http://raisoku.com/wp-content/uploads/2019/08/fukidashi_raisetyan007.png" alt="来世ちゃん" /></figure>
<div class="speech-name">来世ちゃん</div>
</div>
<div class="speech-balloon">
<p><strong>古文書関連の記事</strong>はこちらです。</p>
</div>
</div>

<div class="information-box common-icon-box">
<p><span style="color: #ff4500; font-weight: bold; font-size: 120%;">古文書関連の記事</span><br />
<span class="marker-under-red">古文書解読の基本的な事　よく出る単語編　五十音順</span></p>
<ul>
<li><strong><a href="https://raisoku.com/1433">「あ」～「こ」</a></strong></li>
<li><strong><a href="https://raisoku.com/1453">「さ」～「と」</a></strong></li>
<li><strong><a href="https://raisoku.com/1614">「な」～「ほ」</a></strong></li>
<li><strong><a href="https://raisoku.com/1835">「ま」～「ん」</a></strong></li>
</ul>
<p>&nbsp;</p>
<p><span class="marker-under-red">古文書の解読に役立つページ</span></p>
<ul>
<li style="padding: 0 0 10px 0;"><strong><a href="https://raisoku.com/4654">【古文書独学】これを覚えるだけで変わる！くずし字でよく出る文字8選</a></strong></li>
<li style="padding: 0 0 10px 0;"><strong><a href="https://raisoku.com/4959">【初級】古文書解読　はじめの一歩は「かな文字」から</a></strong></li>
<li style="padding: 0 0 10px 0;"><strong><a href="https://raisoku.com/2508">古文書解読の基本的な事　返読文字によくある傾向を実際の古文書を例に説明</a></strong></li>
<li style="padding: 0 0 10px 0;"><strong><a href="https://raisoku.com/2587">戦国時代の外交文書のルールとしきたり　ポイントは礼儀の厚薄にあり</a></strong></li>
<li style="padding: 0 0 10px 0;"><a href="https://raisoku.com/2266"><strong>戦国時代の起請文とは　意味や定番の書き方は</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/6875"><strong>戦国時代の古文書　判物とは何か　書き方のルールは？</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/8673"><strong>戦国時代の書簡を出す際のルールと専門用語を解説します</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/7183"><strong>闕所（欠所）ってなに？織田信長が発給した判物を例に解説します</strong></a></li>
<li style="padding: 0 0 10px 0;"><a href="https://raisoku.com/2254"><strong>戦国時代の単位について　長さと面積　石高・貫高・お金の関係</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/6599"><strong>書状の封じ目 墨引きの謎の記号「ー　ー」は何？①折り紙切封上書編</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/6669"><strong>【古文書独学】くずし字を部首で覚えてみよう！「偏」の部</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/6722"><strong>【古文書独学】くずし字を部首で覚えてみよう！「旁」の部</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/7206"><strong>【古文書解読初級】　翻刻を読んでみよう（島津義久・山中幸盛・森長可編）</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/7240"><strong>【古文書解読初級】　翻刻を読んでみよう②（足利義昭・三好長慶・浅井長政編）</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/7680"><strong>【古文書解読初級】　翻刻を読んでみよう③（佐竹義重・今川義元編）</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/7727"><strong>【古文書解読初級】　翻刻を読んでみよう④（伊達輝宗編）</strong></a></li>
<li><a href="https://raisoku.com/7420"><strong> 戦国時代定番の贈り物と数え方①食品、武具・馬、鳥類・猛禽類編</strong></a></li>
<li> <a href="https://raisoku.com/7449"><strong>戦国時代定番の贈り物と数え方②繊維類、日用品、貨幣、その他編</strong></a></li>
</ul>
<p>&nbsp;</p>
<p><strong><a href="https://raisoku.com/tag/komonjo_directly">実際に解読した古文書の記事集</a></strong></p>
</div>



<p></p>The post <a href="https://raisoku.com/4716">【御内書乱発】将軍・足利義昭が吉川元春へ宛てた書状から信長との関係を考える</a> first appeared on <a href="https://raisoku.com">らいそくー信長戦国の古文書解読サイトー</a>.]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
